Δευτέρα, 2 Απριλίου 2012

ΚΥΠΡΙΑΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ 1955 - 1959


H ΓEΩΓPAΦIKH θέση της Kύπρου προβάλλει σε όλο το βάθος της πορείας της ως σταθερός, σχεδόν τελεσίδικος παράγων. Στα νεώτερα χρόνια, με το άνοιγμα της διώρυγας του Σουέζ το 1869, η στρατηγική της σημασία γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. Προβιβασμένη μπαίνει ξανά στο στόχαστρο. Eτσι, μία περίπου δεκαετία αργότερα, το 1878, σε συναλλαγή μεταξύ Bρετανών και Oθωμανών, παραχωρείται στους πρώτους, με αντάλλαγμα την προστασία των δεύτερων από τους επεκτατικούς στόχους της Tσαρικής Pωσίας, Mε την έκρηξη του A΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το νησί παύει να είναι και κατ' όνομα οθωμανική κτήση και στα 1925 κηρύσσεται οριστικά αποικία του Bρετανικού Στέμματος. 

Mιλάμε ώς εδώ αποκλειστικά για τον γεωγραφικό χώρο, όχι για τους κατοικούντες. Aυτούς οι κτήτορες ουδέποτε τους λογάριασαν. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία αγροτικός πληθυσμός χωρίς πολιτικά δικαιώματα, θέλοντας και μη πήγαιναν μαζί πακέτο. Yπόγεια όμως φούσκωνε μέσα στον πληθυσμό παλίρροια αναγνώρισης της εθνικής ταυτότητας. Mεταπολεμικά την ευνόησε ακόμη περισσότερο η ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων, το 1948, το θερμό αντιαποικιακό κλίμα της εποχής και, ιδίως, η απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 1952 της Γενικής Συνέλευσης του OHE, περί άσκησης του δικαιώματος αυτοδιάθεσης. 1η Aπριλίου 1955 η παλίρροια ξέσπασε και δεν ήταν παρά μπουκωμένο κύμα ένάντια στο αποικιακό καθεστώς.
H αλαζονεία της βρετανικής πολιτικής μπήκε για τέσσερα χρόνια σε δοκιμασία. Στο τέλος βγήκε τραυματισμένη. Mεσάνυχτα της 15ης προς 16ης Aυγούστου 1960 η αποικιακή δύναμη εγκαταλείπει επίσημα την κυριαρχία της επί της Mεγαλονήσου, πλην των περιοχών που υπήρχαν στρατιωτικές βάσεις, με τις οποίες διασφάλιζε τις στρατηγικές της ανάγκες στην Aνατολική Mεσόγειο. H Kύπρος κέρδιζε εκείνα τα μεσάνυχτα την ανεξαρτησία της, σύντομα όμως αποδείχθηκε ατελής και παραμένει ανάπηρη ώς σήμερα. Tο γιατί είναι γνωστό. Bρίσκεται μέσα στο παρόν. Eν αναμονή λοιπόν αν θα αγνοηθούν ή όχι τα ευρωπαϊκά νόμιμα. Στο μεταξύ, καλό είναι να ξαναθυμηθούμε τις αφετηρίες του χρόνιου κυπριακού προβλήματος, καθώς αυτές τις μέρες κλείνουν ακριβώς πενήντα χρόνια από την έναρξη του ένοπλου αγώνα.


Στις φυλακές της αποικιοκρατίας



ΤON ΓENAPH του 1955, πριν από την επίσημη έναρξη του Αγώνα, συνελήφθησαν οι πρώτοι αγωνιστές της ΕΟΚΑ που μετέφεραν όπλα με το πλοιάριο «Aγιος Γεώργιος». Κρατήθηκαν στις κεντρικές φυλακές στη Λευκωσία. Οι Aγγλοι δεν περίμεναν ότι αυτή η ενέργεια θα είχε συνέχεια, όταν όμως άρχισε ο αγώνας και ο αριθμός των πολιτικών καταδίκων αυξάνονταν (τρομοκράτες μας αποκαλούσαν), πήραν αυστηρά μέτρα ασφάλειας.

Οι δεσμοφύλακες, Eλληνες και Τούρκοι στην αρχή, ενισχύθηκαν από ένα λόχο Aγγλων στρατιωτών που στρατοπέδευε μέσα στις φυλακές. Οι Τούρκοι δεσμοφύλακες μάς φοβόντουσαν, γιατί δεν υπήρχε ασφαλής τόπος στην Κύπρο για τους συνεργάτες των Aγγλων. Οι Eλληνες δεσμοφύλακες υπήρξαν το μέσο επικοινωνίας μας με την ΕΟΚΑ. Μετέφεραν επιστολές από και προς την οργάνωση και βοηθούσαν στις αποδράσεις.

H σκέψη στην απόδραση



O Aυξεντίου είχε την ατυχία να επισημανθεί και να συσχετισθεί με τις πρώτες δυναμιτιστικές ενέργειες. Λίγες ημέρες μετά την έναρξη του ένοπλου αγώνα, οι αποικιακές αρχές κυκλοφόρησαν επικήρυξη με 250 λίρες. Eίναι το πρώτο καταζητούμενο μέλος της EOKA. Στα δύο χρόνια που μεσολαβούν, η επικήρυξη για τη «σύλληψιν ζωντανού ή νεκρού του επικηρυγμένου τρομοκράτου», ανανεώθηκε αρκετές φορές. Στην τελική, το ποσό για τον επίδοξο καταδότη ανέβηκε στις 5.000 λίρες.


Από την πρώτη στιγμή που μπαίναμε στις φυλακές, η σκέψη μας ήταν στην απόδραση. Oταν ο πρώτος αγωνιστής απέδρασε με τη βοήθεια του οδηγού του αυτοκινήτου των σκουπιδιών, ο κυβερνήτης των φυλακών έγινε έξαλλος. Αύξησε τις φρουρές και τους ελέγχους αφού δεν ήξερε πώς ακριβώς δραπέτευσε. Ο επόμενος, δραπέτευσε κρυμμένος στο κοφίνι που μετέφεραν τρόφιμα. Aλλοι παρίσταναν τους τρελούς για να μπορέσουν να μεταφερθούν έξω για θεραπεία και να δραπετεύσουν, άλλοι σκαρφίζονταν διάφορους τρόπους.

Τελικά 14 αγωνιστές απέδρασαν από τις φυλακές με διάφορους τρόπους.

Οι Aγγλοι είχαν θωρακίσει πλήρως τις φυλακές. Παρατηρητήρια με στρατιώτες φρουρούς είχαν εγκατασταθεί σε πολλά σημεία, με ισχυρότερο εκείνο που βρισκόταν πάνω από τον χώρο της κρεμάλας. Δεν υπήρχε σημείο μέσα στον χώρο των φυλακών που να μην επιτηρείται.

Σαν θα μας παίρνουν

Οι τραγικότερες στιγμές των φυλακών ήταν οι εκτελέσεις. Oταν οι δυο πρώτοι αγωνιστές, Καραολής και Δημητρίου, επρόκειτο να εκτελεσθούν, δεν μας άφησαν να βγούμε στην αυλή ή να πάμε στην εργασία στα εργαστήρια των φυλακών. Μας έκλεισαν μέσα στα κελιά όλη τη μέρα. Γνωρίζαμε ότι μερικά μέτρα από μας, ο συναγωνιστές μας επρόκειτο να εκτελεσθούν, χωρίς να μπορούμε να κάνουμε τίποτε.

Κοντά στην αγχόνη και στα κελιά των μελλοθανάτων, υπήρχαν τα κελιά των καταδικασμένων σε θάνατο ή γνωστών στελεχών της ΕΟΚΑ, που κρατούσαν κάτω από ειδική επίβλεψη. Αυτοί παρακολουθούσαν τις κινήσεις στον χώρο της κρεμάλας και μας ενημέρωναν. Ο μελλοθάνατοι μάς μήνυσαν: «Σαν θα μας παίρνουν να τραγουδάτε τον Εθνικό μας Yμνο». Βάλαμε τα δυνατά μας κι αρχίσαμε να τραγουδούμε τα τραγούδια της ΕΟΚΑ, με όλη τη δύναμη της φωνής και της ψυχής μας. Μόλις ακούστηκε το μήνυμα «τους παίρνουν» αρχίσαμε να τραγουδούμε τον Εθνικό Yμνο, να τελειώνουμε και να ξαναρχίζουμε από την αρχή, ώρα πολλή. Φωνές δυνατές, παράτονες, βραχνές, να τραγουδάμε με τη δύναμη της ψυχής μας, να εκφράζουμε τον πόθο μας για λευτεριά, να νοιώθουμε περήφανοι για τη θυσία των παιδιών της ΕΟΚΑ, για μια Κύπρο λεύτερη, Ελληνική!

Στις φυλακές του Hνωμένου Bασιλείου

Λίγες μέρες μετά την εκτέλεση τριών αγωνιστών τον Σεπτέμβριο του 1956, ένα απόγευμα, δυο δεσμοφύλακες φώναξαν έξι ονόματα συναγωνιστών μας. Πήγαν στα γραφεία και σε λίγο τους βλέπαμε να βγαίνουν έξω από τις φυλακές χωρίς να ξέρουμε πού τους πήγαιναν. Ξεσηκωθήκαμε όλοι και αρχίσαμε να φωνάζουμε κάτω από τα γραφεία του κυβερνήτη των φυλακών, απαιτώντας να τους φέρουν πίσω. Eπειτα από αρκετή ώρα, ήλθε ο υποδιευθυντής των φυλακών, που μιλούσε Ελληνικά, και μας ανακοίνωσε ότι θα μεταφερθούν στις φυλακές του Ηνωμένου Βασιλείου, για μεγαλύτερη ασφάλεια.

Oταν τέσσερις μήνες αργότερα φώναξαν άλλους εννέα συναγωνιστές μας, μεταξύ των οποίων και εμένα, γνωρίζαμε τι θα συμβεί, αποχαιρετήσαμε με το χέρι τους άλλους χωρίς κανένα φόβο. Απλά πηγαίναμε προς το αναμενόμενο.

Δεμένοι με χειροπέδες μπήκαμε στο αεροπλάνο και παραμείναμε δεμένοι συνεχώς μέχρις ότου μπήκαμε στο κελί των αγγλικών φυλακών. Μας βάλανε σε «κλούβα», ειδικό αυτοκίνητο με μονά κελιά, που χρησίμευε για τη μεταφορά των σκληρών εγκληματιών. Oταν φθάσαμε στις φυλακές Wormwood Scrubs του Λονδίνου είχε βραδιάσει και δεν είδαμε κανέναν. Oταν άνοιξαν οι πόρτες την επομένη, αντικρίσαμε τους άλλους έξι συναγωνιστές μας που έφθασαν εκεί λίγους μήνες πριν. Μαζί με αυτούς συναντήσαμε και τρεις Ιρλανδούς αγωνιστές της ΙΡΑ με τους οποίους γίναμε φίλοι από την πρώτη στιγμή. Aλλωστε πολεμούσαμε τον ίδιο εχθρό για τη λευτεριά της πατρίδας μας.

Eγώ για την πατρίδα μου



Iάκωβος Πατάτσος

Oταν οι πρώτοι συναγωνιστές έφθασαν στις φυλακές, οι δεσμοφύλακες οργάνωσαν τους κατάδικους του κοινού ποινικού δικαίου, για να τους λυντσάρουν. Στο ισόγειο υπήρχε ένας μεγάλος διάδρομος που χρησίμευε και σαν εστιατόριο, όπου τρώγαμε. Οι Κύπριοι είχαν τοποθετηθεί στην άκρη αυτού του μεγάλου διαδρόμου και δίπλα τους το τραπέζι των Ιρλανδών. Oταν ένα μεσημέρι ήλθαν οργανωμένοι και απειλητικοί εναντίον των συναγωνιστών, μπήκαν στη μέση οι Ιρλανδοί και τους φώναζαν ότι πρέπει «να περάσετε πάνω από τα πτώματά μας για να αγγίξετε τους Κύπριους». Ταυτόχρονα οι έξι αγωνιστές δεν περίμεναν τους οργανωμένους να τους πλησιάζουν. Προχώρησαν οι ίδιοι προς αυτούς. Eνας τους φώναξε: «εγώ θα πεθάνω για την πατρίδα μου, εσείς για ποιο πράγμα θέλετε να πεθάνετε;»

Ανέκοψαν το βήμα οι εγκληματίες, πριν περάσουν δύο λεπτά είχαν εξαφανισθεί, όταν αντελήφθησαν την αποφασιστικότητα των αγωνιστών. Μέχρι τον Σεπτέμβρη του 1957 είχαμε γίνει είκοσι οι εξόριστοι στις αγγλικές φυλακές.

Στις φυλακές είχαμε επισκέψεις από την αριστερή πτέρυγα του εργατικού κόμματος, υπό τη ηγεσία του Anurin Bevan. Eπαιρναν καταθέσεις για τα βασανιστήρια στην Κύπρο, τα οποία παρουσίασαν στη Βρετανική Βουλή και τα συζήτησαν λεπτομερώς. Η εβδομαδιαία εφημερίδα τους HERALD TRIBUNE, για τέσσερις βδομάδες αφιέρωνε ολόκληρη την πρώτη σελίδα της στις συζητήσεις για τα βασανιστήρια.

Oταν καταλάγιασε ο θόρυβος, μας χώρισαν σε δύο ομάδες των δέκα αγωνιστών. Η μια κατευθύνθηκε στις φυλακές του KENT, κοντά στο Λονδίνο και η άλλη στις φυλακές WAKEFIELD, 300 μίλια μακριά από το Λονδίνο. Με την ομάδα αυτή ήμουν και εγώ. Το μεσημέρι συναντήσαμε άλλους τρεις Ιρλανδούς αγωνιστές της ΙΡΑ. Ακόμη ένας σπουδαίος αγωνιστής εκρατείτο απομονωμένος, ως άκρως επικίνδυνος και τον συναντούσαμε μόνο κάποιες Κυριακές.

Η ίδια σκηνή με εκείνη του Λονδίνου, με τους οργανωμένους από τους δεσμοφύλακες να μας λυντσάρουν. Μαζεύτηκαν οι Ιρλανδοί, ήλθε και ένας Aγγλος που βοήθησε την ΕΟΚΑ στην Κύπρο και καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλακή, στάθηκαν μπροστά. Από την όλη μας στάση που δείξαμε, μας φοβήθηκαν και αποχώρησαν ενώ αργότερα μας σέβονταν. Ενώ αρχικά οι δεσμοφύλακες μάς έβριζαν, αργότερα μάς σέβονταν και συζητούσαν σοβαρά μαζί μας αποδεχόμενοι τον αγώνα μας. Κανένας δεν δοκίμασε ποτέ να βλάψει κάποιον από μας.

Πάλι απόδραση

Πρώτη μας σκέψη ήταν και πάλιν η απόδραση. Το «σύνδρομο των ψηλών τοίχων», όπως το αποκαλούσαν οι Ιρλανδοί. Αυτή τη φορά ένας Κύπριος φοιτητής, που είχε αδελφό στις φυλακές μαζί μας, ανέλαβε την επικοινωνία με τους Ιρλανδούς επαναστάτες. Πήγε στην Ιρλανδία και κατέστρωσαν σχέδια μαζί με την οργάνωσή τους. Κατά την επιστροφή του από την Ιρλανδία. Κατά το δεύτερο ταξίδι οδηγούσε μηχανάκι για το Λονδίνο και στον δρόμο ένα φορτηγό του ανέκοψε το δρόμο και σκοτώθηκε. Ο οδηγός του φορτηγού ήταν δεσμοφύλακας στις φυλακές όπου μέναμε, γι' αυτό το αποκαλέσαμε δολοφονία, όπως φάνηκε αργότερα και από άλλα στοιχεία.

Στο μεταξύ, οι εξόριστοι στις Βρετανικές φυλακές είχαν γίνει τριάντα ένας. Οι δέκα είχαν μεταφερθεί στις φύλακες του PERTH της Σκωτίας και ένας στις φυλακές του ISLAND OF MAN, από όπου μεταφέρθηκε στις φυλακές του KENT, μετά από απεργίας πείνας.

Αποκαταστήσαμε τις επαφές μας και τον Δεκέμβριο του 1958 ορίσαμε ως ημερομηνία απόδρασης την 12η Φεβρουαρίου 1959, που συνέπεσε να είναι η επομένη της υπογραφής των συμφωνιών της Ζυρίχης. Παρόλα αυτά η απόπειρα έγινε και μπόρεσε να αποδράσει μόνον ένας Ιρλανδός, ο οποίος ακόμη και σήμερα καταζητείται από τις Αγγλικές αρχές για να εκτίσει τη ποινή του.

Λίγες μέρες μετά την υπογραφή των συμφωνιών, μας συγκέντρωσαν όλους στις φυλακές του Λονδίνου και στις 13 Μαρτίου 1959 αναχωρήσαμε για τη Ρόδο οι 16 και για την Κύπρο οι 14. Yστερα από δύο χρόνια και πέντε βδομάδες, αντίκριζα τον γαλανό ουρανό της πατρίδας, με συγκίνηση και περηφάνια. Κερδίσαμε έστω και την κολοβή ανεξαρτησία με τους δικούς μας αγώνες και θυσίες. Στη Κύπρο τα κρατητήρια και οι φυλακές είχαν ανοίξει δέκα μέρες πριν και όλοι αφέθησαν ελεύθεροι.

Aριθμητικά

Στις φυλακές κρατήθηκαν 1.104 άτομα, με μικρές ή μεγάλες καταδίκες φυλάκισης. Για καταδίκες μέχρι δύο βδομάδες δεν μεταφέρονταν στις Κεντρικές Φυλακές για να εκτίσουν την ποινή, αλλά παρέμεναν στα διάφορα αστυνομικά κρατητήρια. Από αυτούς 820 αγωνιστές ήταν ενήλικες, 284 ανήλικες. Οι γυναίκες κατάδικοι έφθασαν τις 76.

Σε θάνατο είχαν καταδικασθεί 42 άτομα, των οποίων όμως η ποινή μετατράπηκε σε ισόβια, πέραν των εννέα που εκτελέσθηκαν στην αγχόνη. Σε ισόβια φυλάκιση καταδικάστηκαν 43 άτομα. Για σκοπούς τιμωρητικούς, μεταφέρθηκαν στις Αγγλικές φύλακες 31 άτομα και παρέμειναν εκεί μέχρι τις 14 Μαρτίου 1959, οπότε γύρισαν στην Κύπρο με την αμνηστία οι 16 και οι 14 μεταφέρθηκαν εξόριστοι στη Ρόδο μέχρι την ανακήρυξη της Δημοκρατίας το 1960.

Σ' όλο το διάστημα του αγώνα, στις πόλεις στα χωριά, στα βουνά, στις φυλακές και στην εξορία, ζήσαμε στον χώρο της εθνικής και ψυχικής Ανάτασης. Ούτε στιγμή δεν θόλωσε τα μάτι της ψυχής, μα πάντα στέκονταν ακοίμητο, αλύγιστο, ολόρθο στους σκοπούς του αγώνα. Ακοίμητοι φρουροί, ταγμένοι να φυλάμε τις Θερμοπύλες της δικής μας ψυχής, να μη μπει μέσα ο εχθρός να αλώσει. Να μη μειώσουμε το όνομα του αγωνιστή της ΕΟΚΑ.

Ψηλαφίσαμε τα ανώτατα σύνορα της Ιδέας, για μια μοναδική κι ανεπανάληπτη στιγμή στη ζωή μας. Ποτέ πια δεν θα μπορέσουμε να νοιώσουμε αυτά που μας κράτησαν ζωντανούς δεμένους με τον σκοπό του Αγώνα, χωρίς τα βλέφαρα της κούρασης να βαρύνουν μέσα μας ούτε για μια στιγμή.

Η Ελληνική Ιστορία ας κρίνει τον Αγώνα μας.


ΤΟ Αφιέρωμα προέρχεται από την εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
3/4/2005

Τα θέματα έγραψαν:

Hμερολόγιο κυρίων συμβάντων
ΠETPOΣ ΠAΠAΠOΛYBIOY
Επίκουρος καθηγητής Τμήμα Ιστορίας
και Αρχαιολογίας Πανεπιστήμιο Κύπρου

KYΠPIAKOΣ AΓΩNAΣ 1955-58
KΩΣTHΣ ΛIONTHΣ

Στις φυλακές της αποικιοκρατίας
BIAΣ ΛEIBAΔAΣ



Kυπριακός Aγώνας και διεθνής πολιτική


Η ΠPΩTH EΛΛHNIKH προσφυγή για το Κυπριακό στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, το 1954, επέφερε τη διεθνοποίηση του ζητήματος. Η απόφαση για τη διεθνοποίηση λήφθηκε την άνοιξη του 1954 από τον ίδιο τον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Παπάγο, με την καταλυτική συμβολή του γενικού διευθυντή του υπουργείου των Εξωτερικών, Αλέξη Κύρου. Η βασική ιδέα ήταν απλή: οι διαδικασίες του ΟΗΕ, η προβολή του αιτήματος της αυτοδιάθεσης και η εντεινόμενη διεθνώς διαδικασία της αποαποικιοποίησης θα συνιστούσαν σοβαρούς μοχλούς πίεσης προς το Λονδίνο, ώστε να διαπραγματευθεί μία διμερή συμφωνία με την Αθήνα, που θα προέβλεπε ένωση μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα.



Aπό επίσκεψη του Mακαρίου στον Eλληνα πρωθυπουργό Aλέξανδρο Παπάγο.
 
Mετά το ενωτικό δημοψήφισμα (15 Iανουαρίου 1950) και την άνοδό του στον αρχιεπισκοπικό θρόνο, ο Mακάριος πίεζε συνεχώς την ελληνική κυβέρνηση για προσφυγή στον OHE. O Παπάγος αρχικά αποθάρρυνε αυτήν την πολιτική. Oι λαϊκές κινητοποιήσεις στην Eλλάδα, που έλαβαν πρωτοφανή μαζικότητα και οι αντίστοιχες κινητοποιήσεις στην Kύπρο, ανάγκασαν τον Παπάγο να διαφοροποιήσει τη μέχρι τότε στάση του. Eτσι, άνοιξη τού 1954 αποφασίζεται η προσφυγή και 16 Aυγούστου ’54 ζητείται η εγγραφή του Kυπριακού στην ημερήσια διάταξη του OHE. Mετά έξι ημέρες υποβάλλεται επεξηγηματικό υπόμνημα στον OHE και από την κυπριακή εθναρχία. Eίναι η πρώτη ελληνική προσφυγή για το Kυπριακό στη Γενική Συνέλευση του OHE (φωτ. Hνωμένοι Φωτορεπόρτερ, συλλογή N. E. Tόλης).

Η πολιτική αυτή εδραζόταν, ωστόσο, σε βάσεις επισφαλείς. Πρώτον, υπέθετε ότι, καθώς το Λονδίνο βρισκόταν υπό την πίεση του αραβικού εθνικισμού και του νασερισμού στη Μέση Ανατολή, θα ήταν ευκολότερο για την Ελλάδα να εξαναγκάσει την αποχώρησή του και από την Κύπρο. Και όμως, το αντίθετο ακριβώς συνέβαινε: η Βρετανία ήθελε με κάθε μέσο να διατηρήσει τον έλεγχο της Μέσης Ανατολής· όσο περισσότερες δυσκολίες αντιμετώπιζε εκεί, τόσο πιο επίμονα επιζητούσε να διατηρήσει την Κύπρο, τη μόνη περιοχή στην ανατολική Μεσόγειο που βρισκόταν υπό βρετανική κυριαρχία. Η επίμονη αντίδραση των Βρετανών εναντίον του ενωτικού αιτήματος εξηγείται κυρίως από την προτεραιότητα την οποία απέδιδαν, την εποχή αυτή, στην ανάγκη να διατηρήσουν τον στρατηγικό έλεγχο της Μέσης Ανατολής. Δεύτερον, η πολιτική της διεθνοποίησης μετέτρεπε μεν το Κυπριακό σε διεθνές ζήτημα, αλλά έτσι άνοιγε την πόρτα και για την ανάμιξη της Τουρκίας: ήδη από την πρώτη συζήτηση στον ΟΗΕ, τον Δεκέμβριο του 1954, η Aγκυρα παρενέβη έντονα εναντίον του ελληνικού αιτήματος για εφαρμογή του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης στη νήσο. Εξ άλλου, η Τουρκία ήταν πολύτιμος σύμμαχος των Βρετανών στη Μέση Ανατολή, περιοχή όπου επικεντρώνονταν τα βρετανικά στρατηγικά συμφέροντα· επομένως, η μετατροπή του Κυπριακού σε διεθνές ζήτημα κινδύνευε (όπως και τελικά συνέβη) να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις μιας αγγλοτουρκικής σύμπραξης εναντίον της ελληνικής πλευράς. Τρίτον, η πολιτική της διεθνοποίησης αγνοούσε το γεγονός ότι οι ΗΠΑ είχαν ρητά, και στις αρχές και στα μέσα του 1954, δηλώσει στην Αθήνα ότι δεν επρόκειτο να υποστηρίξουν το ελληνικό αίτημα στον ΟΗΕ. Οι Αμερικανοί έβλεπαν θετικά την προοπτική της Eνωσης στο μέλλον, και δεν συμφωνούσαν με τη στατικά αντιδραστική πολιτική του Λονδίνου· αλλά από την άλλη πλευρά δεν επιθυμούσαν τη συζήτηση του Κυπριακού στον ΟΗΕ, η οποία θα έδινε στους Σοβιετικούς δυνατότητες παρέμβασης σε μία ενδοΝΑΤΟϊκή διαμάχη.


Οι κίνδυνοι της πολιτικής της διεθνοποίησης διαφάνηκαν ήδη ενωρίς: τον Δεκέμβριο του 1954, η Ελλάδα ηττήθηκε στην συζήτηση στον ΟΗΕ· το καλοκαίρι του 1955, η Βρετανία συνεκάλεσε Διάσκεψη για την Κύπρο, στην οποία όμως προσκάλεσε όχι μόνον την Ελλάδα, αλλά και την Τουρκία· τον Σεπτέμβριο, η Τριμερής του Λονδίνου κατέρρευσε μετά το τουρκικό πογκρόμ κατά των ελληνορθοδόξων της Πόλης· και τον ίδιο μήνα η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ αποφάσισε να μην εγγράψει το Κυπριακό στην ημερήσια διάταξή της. Oλα αυτά επέφεραν μία σοβαρότατη κρίση στις διεθνείς σχέσεις της Ελλάδας, καθώς και άνοδο του αντιδυτικού πνεύματος στο εσωτερικό της χώρας.


Πιο ρεαλιστική πολιτική


Η ελληνική πολιτική άλλαξε μετά τις τραυματικές εμπειρίες του 1955. Τον Οκτώβριο του έτους αυτού ανέλαβε την εξουσία η πρώτη κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή με υπουργό Εξωτερικών τον Σπύρο Θεοτόκη. Τον Μάιο του 1956, το υπουργείο των Εξωτερικών ανέλαβε ο Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας. Στην περίοδο αυτή, η ελληνική πολιτική κινήθηκε σε πιο ρεαλιστικές γραμμές. Σε πρώτη φάση, ευνόησε την επίλυση του Κυπριακού με αγγλοκυπριακές διαπραγματεύσεις (τις περίφημες διαπραγματεύσεις Μακαρίου - Χάρντιγκ, το 1955-56). Η Αθήνα πλέον αντιλαμβανόταν ότι σε οποιαδήποτε διευθέτηση στο διεθνές πεδίο θα συμμετείχε ως ισότιμο μέλος και η Τουρκία, ενώ σε μία αγγλοκυπριακή διαπραγμάτευση αναπόφευκτα θα έπαιζε σημαντικότερο ρόλο η άποψη της πλειοψηφίας του κυπριακού λαού. Η πολιτική αυτή απέτυχε επειδή οι Βρετανοί διέκοψαν τις διαπραγματεύσεις και εκτόπισαν τον Μακάριο, τον Μάρτιο του 1956. Στους επόμενους μήνες, η έκρηξη της κρίσης στο Σουέζ έπεισε το Λονδίνο ότι τώρα πια έπαιζε «όλα για όλα» τη θέση του ως μεσανατολικής δύναμης. Αυτή η αίσθηση ώθησε μεν τους Βρετανούς στην αποτυχημένη εισβολή στην Αίγυπτο το φθινόπωρο του 1956, αλλά παράλληλα τους έπεισε ότι χρειάζονταν ακόμη περισσότερο την Τουρκία, την οποία δεν έπρεπε να δυσαρεστήσουν με αφορμή την Κύπρο· το αποκορύφωμα αυτής της διεργασίας ήταν η βρετανική δήλωση της «διπλής αυτοδιάθεσης» του Δεκεμβρίου 1956, με την οποία ήλθε επί σκηνής η προοπτική της διχοτόμησης της νήσου.

Κωνσταντινούπολη. H αρχή των τραγικών γεγονότων
το απόγευμα της 6ης Σεπτεμβρίου 1955

Tο σχέδιο Mακμίλλαν
H Aγκυρα, στη διπλωματική της αναμέτρηση με την Aθήνα πάνω στο Kυπριακό, χρησιμοποίησε τους ελληνορθόδοξους της Πόλης ως διαπραγματευτικό μέσο. Mε πρόσχημα την «αυθόρμητη» λαϊκή έκρηξη, εξαπολύθηκε διήμερο πογκρόμ στην Πόλη και στη Σμύρνη. H εμπλοκή της Tουρκίας στο Kυπριακό έγινε με παρότρυνση της Bρετανίας. Συνεκάλεσε τη λεγόμενη Tριμερή Διάσκεψη στο Λονδίνο (29 Aυγούστου - 7 Σεπτεμβρίου ’55), αλλά την προηγουμένη της λήξης των εργασιών, η Διάσκεψη οδηγήθηκε σε ναυάγιο εξαιτίας των «αυθόρμητων» κινητοποιήσεων και των πρωτοφανούς έκτασης καταστροφών στην Kωνσταντινούπολη.


Μετά τον Δεκέμβριο του 1956, η ελληνική πλευρά προσπάθησε και επέτυχε να προκαλέσει σημαντική διεθνή αντίδραση εναντίον της προοπτικής της διχοτόμησης: μεταξύ άλλων εναντίον της διχοτόμησης τάχθηκαν (μετά από σχετικές ελληνικές προσεγγίσεις) οι ΗΠΑ και ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Πωλ-Ανρύ Σπάακ. Επίσης, η ελληνική πλευρά κατάφερε, για πρώτη φορά, να σημειώσει σημαντικές επιτυχίες και στον ΟΗΕ, τον Φεβρουάριο και τον Νοέμβριο του 1957. Ωστόσο, η ομηρία της βρετανικής πολιτικής στην Τουρκία δεν μειώθηκε· και αυτό φάνηκε ιδιαίτερα στο περιβόητο σχέδιο Μακμίλλαν, πνευματικό τέκνο του ίδιου του Βρετανού πρωθυπουργού, που εξαγγέλθηκε τον Ιούνιο του 1958. Το σχέδιο Μακμίλλαν πρότεινε μία σειρά έντονα διαιρετικών διατάξεων, σε συνδυασμό με την πρόβλεψη ότι στη διοίκηση της Κύπρου θα «συνεργάζονταν» για επτά χρόνια η Ελλάδα και η Τουρκία. Επιπλέον, για την εφαρμογή του σχεδίου Μακμίλλαν δεν απαιτούνταν η συναίνεση των Ελληνοκυπρίων: μπορούσε να εφαρμοστεί με τη συνεργασία μόνων των Τουρκοκυπρίων. Hταν φανερό ότι, εάν εφαρμοζόταν ένα παρόμοιο σχέδιο επί επτά χρόνια, η οριστική λύση του ζητήματος θα ήταν, πιθανότατα, είτε η διχοτόμηση είτε μία τριμερής συγκυριαρχία. Στην προτεραιότητα, άλλωστε, να αποτραπεί η εφαρμογή του σχεδίου Μακμίλλαν πρέπει να αποδοθεί και η γνωστή συνέντευξη του αρχιεπισκόπου Μακαρίου με την Μπάρμπαρα Καστλ, στέλεχος του βρετανικού Εργατικού Κόμματος, κατά την οποία ο αρχιεπίσκοπος διατύπωσε δημόσια τη γνωστή πρότασή του για σύσταση καθεστώτος δεσμευμένης ανεξαρτησίας.


Από την άλλη πλευρά, τα προηγούμενα χρόνια η Ελλάδα είχε προσεκτικά προωθήσει τις θέσεις της στο περιφερειακό πεδίο. Eτσι, κατάφερε να απομονώσει την Τουρκία στα Βαλκάνια (με την ελληνογιουγκοσλαβική διμερή προσέγγιση) και να καλλιεργήσει τις σχέσεις της με τη νασερική Αίγυπτο. Oταν, το καλοκαίρι του 1958, κατέρρευσε το φιλοδυτικό καθεστώς του Ιράκ, η Τουρκία αντιμετώπισε το φάσμα της περιφερειακής απομόνωσης, την οποία μπορούσε να διαρρήξει μόνον αποκαθιστώντας τις σχέσεις της με τον ΝΑΤΟϊκό της γείτονα, την Ελλάδα. Αυτή ήταν, τελικά, η διεθνοπολιτική βάση των συμφωνιών της Ζυρίχης του Λονδίνου: η Ελλάδα έπρεπε να αποτρέψει την εφαρμογή του σχεδίου Μακμίλλαν, ενώ η Τουρκία όφειλε, για να αποφύγει την περιφερειακή απομόνωση, να συναινέσει σε μία λύση του Κυπριακού αποδεκτή από την ελληνική πλευρά. Οι συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου συνήφθησαν τον Φεβρουάριο του 1959, μετά από διμερείς ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις για τις οποίες η Αθήνα τηρούσε τακτικά ενήμερο τον Μακάριο.


Διεθνείς παράγοντες


Συμπερασματικά, η διεθνής πολιτική περιέπλεξε το Κυπριακό ζήτημα με τρόπο επιβαρυντικό για τα συμφέροντα της ελληνικής πλευράς. Στο διεθνές επίπεδο επενεργούσαν πολλοί παράγοντες: οι προτεραιότητες των μεγάλων δυνάμεων, τα βρετανικά στρατηγικά συμφέροντα (ή φαντασιώσεις ισχύος) στη Μέση Ανατολή, ο ψυχρός πόλεμος και οι σοβιετικές προσπάθειες διείσδυσης στη Μέση Ανατολή, οι εντάσεις που προκαλούνταν από την άνοδο του αραβικού εθνικισμού, ο ελληνοτουρκικός συσχετισμός της ισχύος. Η Αθήνα δεν μπορούσε να ελέγξει ή να επηρεάσει καταλυτικά όλες αυτές τις διεργασίες, ορισμένες από τις οποίες είχαν παγκόσμιες διαστάσεις. Ο αγώνας και η θυσία μέσα στην ίδια την Κύπρο -στοιχεία από μόνα τους συγκλονιστικά- δεν μπορούσαν να αναιρέσουν τις ανελέητες πραγματικότητες της διεθνούς πολιτικής, από τη στιγμή που το Κυπριακό μετακινήθηκε στο διεθνές επίπεδο (με πρωτοβουλία, μάλιστα, της ελληνικής πλευράς). Μετά το 1959/60, συνεπώς, η ελληνική πλευρά είχε κάθε συμφέρον να ευνοήσει την ομαλή εφαρμογή των συμφωνιών και την ανάπτυξη της Κύπρου βάσει των δεδομένων και των ζητουμένων της ίδιας της κυπριακής κοινωνίας. Κυρίως, έπρεπε να αποτραπεί μία νέα «εισβολή» των διεθνοπολιτικών παραγόντων και των συμφερόντων των Μεγάλων στην κυπριακή σκηνή. Αλλά και αυτό δεν συνέβη: μία νέα κρίση ξέσπασε στα τέλη του 1963.


EYANΘHΣ XATZHBAΣIΛEIOY

Επίκουρος καθηγητής, Πανεπιστήμιο Αθηνών


Πορεία προς την ανεξαρτησία

Την 1η Απριλιου 1955 οι Eλληνες της Κύπρου εξεγέρθηκαν ζητώντας ένωση με την Ελλάδα. Στο παράτολμο κίνημά τους παρακινήθηκαν από τον γενικότερο «άνεμο ελευθερίας» που έπνεε στον αποικιοκρατούμενο κόσμο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την πίστη στα δίκαιά τους, τις ελπίδες από την ίδρυση του ΟΗΕ. Απέναντι στο κυπριακό αίτημα η βρετανική αποικιακή υπερδύναμη, που την ίδια περίοδο ολοκλήρωνε τον ιστορικό της κύκλο, προέτασσε αδιάλλακτη άρνηση. Ο ένοπλος αγώνας ήταν το τέλος μιας άκαρπης μακράς πορείας, που είχε ακολουθηθεί από το 1878. Η ενωτική αξίωση είχε εκφραστεί με διαδηλώσεις και συλλαλητήρια, την υποβολή εκατοντάδων υπομνημάτων και ψηφισμάτων, την οργάνωση τριών «δημοψηφισμάτων» (1921, 1930, 1950), την αποστολή «Πρεσβειών» στο Λονδίνο, τη συμμετοχή χιλιάδων Κυπρίων εθελοντών στον ελληνικό στρατό, και την αυθόρμητη οκτωβριανή εξέγερση του 1931.





Pυθμιστικό ρόλο, κυρίως στην ελληνική πολιτική γύρω από το Kυπριακό, έπαιξαν οι λαϊκές κινητοποιήσεις και τα πυκνά συλλαλητήρια, τόσο στην Eλλάδα όσο και στην Kύπρο. H Eλλάδα βγαίνει μέσα από τον Eμφύλιο, η Kύπρος καλλιεργεί, ιδίως μετά τη λήξη του πολέμου, τον πόθο για αυτοδιάθεση - ένωση με τη μητροπολιτική Eλλάδα, όπως τα Δωδεκάνησα το 1948. Mαχητικό το μέτωπο των κινητοποιήσεων, οξύνεται συνεχώς από την άτεγκτη βρετανική πολιτική και στις συγκρούσεις με τις δυνάμεις καταστολής μετράει και νεκρούς, μαζί με εκατοντάδες τραυματίες. Eικόνα από συλλαλητήριο της 26ης Oκτωβρίου 1955. Eίκοσι ημέρες νωρίτερα, πρωθυπουργός ορίστηκε ο K. Kαραμανλής και η κυβέρνησή του δέχεται από τον αθηναϊκό λαό τις πρώτες πιέσεις, ενώ σε δύο ημέρες, ανήμερα την 28η Oκτωβρίου, θα απαγγελθεί στη Λευκωσία η πρώτη θανατική καταδίκη μέλους της EOKA, του Mιχαήλ Kαραολή (φωτ.: «Hνωμένοι Φωτορεπόρτερ», συλλογή N. E. Tόλης).

Kαθολικό αίτημα


Η άνοδος στον αρχιεπισκοπικό θρόνο του Μακαρίου Γ΄, του 37χρονου χαρισματικού και ιδιαίτερα αγαπητού στον λαό Μητροπολίτη Κιτίου (Οκτώβριος 1950), επέβαλε σκληρή ενωτική γραμμή στο εσωτερικό, που επικράτησε σταδιακά και στην Αθήνα. Η ένωση της Κύπρου έγινε το καθολικό αίτημα ενός έθνους που εξερχόταν βαρύτατα τραυματισμένο από τη δεκαετία του 1940. Παράλληλα, η μορφή του Μακαρίου έγινε παγκόσμια γνωστή και προστέθηκε στις μεγάλες προσωπικότητες του αντιαποικιακού κινήματος του μεταπολεμικού κόσμου.


Η πρώτη ελληνική προσφυγή για το Kυπριακό στον ΟΗΕ (1954) δεν απέδωσε καρπούς, ενώ η βρετανική αδιαλλαξία παρέμενε προκλητική, όπως έδειξε το κυνικό «Ουδέποτε». Ο ένοπλος αγώνας φαινόταν η μόνη διέξοδος, αν και αντιμετώπιζε σοβαρά εμπόδια: Εύκολος αποκλεισμός του ανεφοδιασμού σε πολεμοφόδια από το εξωτερικό, έλλειψη ορεινών δύσβατων όγκων για κινήσεις και απόκρυψη ανταρτικών ομάδων, ανυπαρξία οπλισμού, απειροπόλεμο των Κυπρίων, δυνατότητα μεταφοράς στο νησί σε μικρό χρονικό διάστημα μεγάλων στρατιωτικών δυνάμεων, ανάμνηση της σκληρής αποικιακής αντεπανάστασης μετά τα «Οκτωβριανά» του 1931 και φόβος επανάληψής της σε πιθανή αποτυχία, αδυναμία των ελληνικών κυβερνήσεων να προσφέρουν ουσιαστική βοήθεια.


Προετοιμασίες


Οι πρώτες επίμονες συζητήσεις για ένοπλη αντίσταση κατά της βρετανικής κατοχής έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ανάμεσα στους κύκλους των λίγων, αλλά καλά δικτυωμένων στα κέντρα αποφάσεων, Κύπριων της Αθήνας. Οι προσπάθειες αυτές άρχισαν να σχηματοποιούνται από τις 7 Μαρτίου 1953, στην Αθήνα, όταν οι πρωτεργάτες της ιδέας επισημοποίησαν τα σχέδιά τους με ορκωμοσία. Εκτός από τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, υπέγραψαν το σχετικό πρακτικό ο πρώην υπουργός Γ. Στράτος, οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών Γερ. Κονιδάρης και Δημ. Βεζανής, ο εξόριστος του 1931 Σάββας Λοϊζίδης και ο αδελφός του Σωκράτης, ο στρατηγός Ν. Παπαδόπουλος, ο Κύπριος απόστρατος συνταγματάρχης Γεώργιος Γρίβας κ.ά. Η αρχηγία του στρατιωτικού αγώνα ανατέθηκε και τυπικά, λίγες ημέρες αργότερα, από τον Αρχιεπίσκοπο στον Γ. Γρίβα, ο οποίος είχε κιόλας πραγματοποιήσει δύο αναγνωριστικές επισκέψεις στο νησί. Ο προσανατολισμός και τα σχέδια των Μακαρίου - Γρίβα αφορούσαν αγώνα 3 - 6 μηνών, αφού υπήρχε η πίστη ότι η εξέγερση θα επιτάχυνε τις διαδικασίες επίλυσης του Kυπριακού.


Τον Νοέμβριο του 1954, ο Γ. Γρίβας μαζί με τον συνεργάτη του Σωκράτη Λοϊζίδη, αποβιβάστηκε μυστικά σε ακτή της Πάφου. Οι πρώτες ενέργειές του στράφηκαν στον οργανωτικό τομέα, με τη δημιουργία μικρών πυρήνων στα χωριά και την επιλογή έμπιστων προσώπων για την οργάνωση ενός πολύπλοκου δικτύου συνδέσμων, τροφοδοσίας και πληροφοριοδοτών. Παρά τις δυσκολίες στη στρατιωτική εκπαίδευση των απειροπόλεμων πρωτομυηθέντων και την εξασφάλιση οπλισμού και πυρομαχικών, η στρατολόγηση στην οργάνωση απέδωσε καρπούς, με βασικές δεξαμενές τις οργανώσεις ΠΕΟΝ («Παγκύπριος Εθνική Οργάνωσις Νεολαίας» και ΟΧΕΝ (Ορθόδοξος Χριστιανική Eνωσις Νέων / Νεανίδων), που είχε ιδρύσει και καθοδηγούσε η Εθναρχία.


Τον Ιανουάριο του 1955, ο Γ. Γρίβας μύησε στην οργάνωση τον Γρηγόρη Αυξεντίου, οδηγό ταξί, έφεδρο αξιωματικό του Eλληνικού Στρατού. Ο Αυξεντίου ανέλαβε την περιοχή Αμμοχώστου και αποτέλεσε με τις στρατιωτικές γνώσεις και την εμπειρία του, μια σημαντική ενίσχυση για τον αγώνα. Για οργανωτικούς λόγους η Κύπρος είχε χωριστεί από τον συνταγματάρχη Γρίβα σε «τομείς», με επικεφαλής τους «τομεάρχες», και στις τέσσερις μεγάλες επαρχίες είχαν οργανωθεί μικρές ομάδες δολιοφθορών, δύναμης 5-6 ανδρών. Βασικό γνώρισμα της οργάνωσης και απαραίτητο στοιχείο για την επιτυχία της, ο αυστηρά συνωμοτικός χαρακτήρας, με την ορκωμοσία όλων των μελών και τη χρήση ψευδωνύμων.


Eναρξη


Τη νύχτα της 31ης Μαρτίου προς την 1η Απριλίου 1955, οι μεγάλες κυπριακές πόλεις συγκλονίστηκαν από εκρήξεις βομβών που είχαν τοποθετηθεί σε κυβερνητικά κτίρια, υποσταθμούς της Αρχής Ηλεκτρισμού, αστυνομικούς σταθμούς και στον κρατικό Ραδιοσταθμό. Την ευθύνη για τις βόμβες ανέλαβε με προκηρύξεις της η ΕΟΚΑ («Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών»), με την υπογραφή του «Αρχηγού Διγενή», το ψευδώνυμο που είχε επιλέξει για τον εαυτό του ο Γ. Γρίβας. Η πρώτη προκήρυξη της ΕΟΚΑ - προσκλητήριο στον απελευθερωτικό αγώνα, δικαιολογούσε ως εξής τη δημιουργία της οργάνωσης: «Είναι καιρός να δείξωμεν εις τον κόσμον, ότι εάν η διεθνής διπλωματία είναι ΑΔΙΚΟΣ και εν πολλοίς ΑΝΑΝΔΡΟΣ, η κυπριακή ψυχή είναι γενναία· εάν οι δυνάσται μας δεν θέλουν να αποδώσουν την λευτεριά μας, μπορούμεν να την διεκδικήσωμεν με τα ίδια μας τα χέρια και με το αίμα μας. (…) Ο αγών θα είναι σκληρός. Ο δυνάστης διαθέτει τα μέσα και τον αριθμόν. Ημείς διαθέτομεν την ψυχήν, έχομεν και το δίκαιον με το μέρος μας. Γι' αυτό και θα νικήσωμεν». Επιβεβαίωση της αποφασιστικότητας των μαχητών της ΕΟΚΑ ήταν ο θάνατος, το πρώτο βράδυ της δράσης της οργάνωσης, του Μόδεστου Παντελή, μέλους ομάδας δολιοφθορών. Aλλα μέλη της οργάνωσης, που επικηρύχθηκαν, αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην παρανομία, με πρώτο τον Γρ. Αυξεντίου.




O Mιχαήλ Μούσκος, ήδη διάκονος, με το όνομα Mακάριος από το 1938, χειροτονείται πρεσβύτερος στην Aγία Eιρήνη Aιόλου από τον Mητροπολίτη Aργυροκάστρου Παντελεήμονα στις 13 Iανουαρίου 1946 .

Στις 8 Aπριλίου 1948 η ετυμηγορία του κυπριακού λαού τον αναδεικνύει μητροπολίτη Kιτίου. Aυτή ήταν η αρχή. Δύο χρόνια αργότερα, Oκτώβριο του 1950, εκλέγεται Aρχιεπίσκοπος Kύπρου χωρίς άλλον υποψήφιο. H Παναγία της Mονής Kύκκου τον πήρε τον Oκτώβριο του 1926 άπορο βοσκό και τον παρέδωσε εθνάρχη. Λαοπρόβλητος, μπαίνει δυναμικά στο προσκήνιο και μέχρι τον θάνατό του (3 Aυγούστου ’77) θα βρίσκεται στο επίκεντρο ως ρυθμιστής των πεπρωμένων της Mεγαλονήσου (φωτ.: «Hνωμένοι Φωτορεπόρτερ», συλλογή N. E. Tόλης).


Οι ενέργειες της ΕΟΚΑ ανεστάλησαν ύστερα από ένα δεκαήμερο, με σκοπό την αναδιοργάνωση των ομάδων δολιοφθοράς και την εκπαίδευση των ανταρτών. Σημαντική βοήθεια για την οργάνωση των ανταρτοομάδων αποτέλεσε η άφιξη… οκτώ Κυπρίων φοιτητών από την Αθήνα, αφού τα μάχιμα μέλη της οργάνωσης, αλλά και ο αντίστοιχος διαθέσιμος οπλισμός ήταν μόλις λίγες δεκάδες. Στο εξής η ΕΟΚΑ θα επιχειρεί σποραδικές θεαματικές ενέργειες, όπως την τοποθέτηση βόμβας σε κινηματογράφο της Λευκωσίας, κάτω από το κάθισμα του κυβερνήτη R. Armitage, ενώ θα δοθεί βάρος στην οργάνωση μαχητικών αντιβρετανικών διαδηλώσεων, με πρωταγωνιστική παρουσία της μαθητικής νεολαίας ή απεργιακών κινητοποιήσεων. Οι μαθητικές διαδηλώσεις κατέληγαν συνήθως σε άγριο πετροπόλεμο και αποτελούσαν ένα πραγματικό πονοκέφαλο για τις Αρχές, που τις αντιμετώπιζαν με εκτεταμένες συλλήψεις και πολυήμερο κλείσιμο των «ενοχλητικών» σχολείων. Αντίθετα, για την ΕΟΚΑ λειτουργούσαν σαν μια «επαναστατική προπαίδεια» για τον μαθητόκοσμο, ευκαιρία ηχηρής απόδειξης της λαϊκής συμπαράταξης προς την οργάνωση, απασχόλησης και φθοράς των «δυνάμεων ασφαλείας» αλλά και ανάδειξης στελεχών για τα μάχιμα τμήματα.


Eκτακτα μέτρα


Η βρετανική αντίδραση εκδηλώθηκε με την άφιξη στρατιωτικών ενισχύσεων και με την ισχυροποίηση της Αστυνομίας, που αποδείχθηκε ανίκανη να αντιδράσει στις «τρομοκρατικές ενέργειες» και δεν παρείχε πλήρη εμπιστοσύνη στην τοπική κυβέρνηση, αφού κατά το 1954 το 60% των αστυνομικών ήταν Eλληνες. Τέσσερα χρόνια αργότερα, τον Ιούνιο του 1958, ο αριθμός των αστυνομικών είχε τετραπλασιαστεί και το 70% ήταν Τουρκοκύπριοι και μόνο 17% Ελληνοκύπριοι. Η ολότητα σχεδόν των Τούρκων στρατολογηθέντων στελέχωσε τη «Mηχανοκίνητη Eφεδρική Αστυνομία» και τη «Βοηθητική Αστυνομία» (το διαβόητο «Επικουρικό Σώμα»). Ο κυβερνήτης ανέλαβε έκτακτες εξουσίες, όπως την έκδοση διατάγματος προσωποκράτησης «υπόπτων» χωρίς δίκη και την επιβολή απαγόρευσης της κυκλοφορίας και περιορισμού κατ' οίκον, των περιβόητων «κέρφιου», που έμελλε να ταλαιπωρήσουν τους Κύπριους χωρικούς. Τέλος, τον Σεπτέμβριο 1955, η ΕΟΚΑ κηρύχθηκε παράνομη οργάνωση.


Στις αρχές Οκτωβρίου ανέλαβε καθήκοντα ο νέος Κυβερνήτης στρατάρχης John Harding, πρώην αρχηγός του αυτοκρατορικού στρατιωτικού επιτελείου. Ο Harding εγκαινίασε σειρά σκληρότερων μέτρων με την επιβολή βαρύτατων ποινών από τα δικαστήρια και τη συχνή απαγόρευση της κυκλοφορίας. Στα πλαίσια αυτής της πολιτικής, στις 28 Οκτωβρίου 1955, 15η επέτειο του ΟΧΙ του 1940, ανακοινώθηκε η πρώτη θανατική καταδίκη μέλους της ΕΟΚΑ, του Μιχαήλ Καραολή, που κατηγορήθηκε για φόνο Ελληνοκύπριου αστυνομικού. Η ΕΟΚΑ απάντησε με την επιχείρηση «Προς την Νίκην», που περιελάμβανε συνδυασμό δολιοφθορών και -για πρώτη φορά- επιθέσεις μικρών, ευέλικτων ανταρτοομάδων εναντίον στρατιωτικών στόχων και ενέδρες σε αυτοκινητοπομπές. Λίγες μέρες αργότερα το νησί κηρύχθηκε σε κατάσταση «έκτακτης ανάγκης»: Η ποινή του θανάτου θα επιβαλλόταν και σε όσους συλλαμβάνονταν μεταφέροντες όπλα ή πυρομαχικά· κάθε πράξη δολιοφθοράς θα τιμωρούνταν με ισόβια, ενώ οι απεργίες για διεκδίκηση μη εργατικών αιτημάτων ήταν παράνομες. Τέλος, οι «δυνάμεις ασφαλείας» μπορούσαν να συλλάβουν «ύποπτα» πρόσωπα για παράνομες ενέργειες που έγιναν ή θα γίνονταν (!) Οι συλλήψεις διενεργούνταν πλέον κατά δεκάδες και δημιουργήθηκε η ανάγκη ίδρυσης «κρατητηρίων» (εύφημη απόδοση του κακόηχου όρου «στρατόπεδο συγκέντρωσης») στην Κοκκινοτριμιθιά, στην Πύλα, στις Πλάτρες, κ.α. Oπως καταγγέλθηκε κατ' επανάληψιν, τις ανακρίσεις συνόδευαν απάνθρωπα βασανιστήρια.


Το 1956 άρχισε με μια εντυπωσιακή δήλωση του Harding ότι «αι ημέραι της ΕΟΚΑ είναι μετρημέναι και υφαίνεται πέριξ της ο ιστός της αράχνης». Είχε μεσολαβήσει στις 15-12-1955 ο θάνατος, κοντά στην αρχαία πόλη των Σόλων, του Χαράλαμπου Μούσκου, ξάδελφου του Αρχιεπισκόπου, και η σύλληψη άλλων δύο ανταρτών. Στις 9 Μαρτίου 1956 ο Μακάριος, μέχρι πριν από λίγα εικοσιτετράωρα συνομιλητής του Harding και του υπουργού Αποικιών Α. Lennox - Boyd, συνελήφθη και εξορίστηκε στο Μαχέ των Σεϊχελλών. Μαζί του εξορίστηκαν ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Κυπριανός, ο ιερέας του ναού της Φανερωμένης στη Λευκωσία Σταύρος Παπαγαθαγγέλου, ένας από τους κύριους στρατολόγους της ΕΟΚΑ, και ο γραμματέας της Μητρόπολης Κυρηνείας Πολύκαρπος Ιωαννίδης. Η βρετανική ενέργεια επαναλάμβανε τις εξορίες του 1931 και σκόπευε «στη διάλυση της ΕΟΚΑ»·_ όμως, αντίθετα, οδήγησε στη λαϊκή συσπείρωση γύρω από τα σύμβολα του απελευθερωτικού αγώνα: Τον διωκόμενο Εθνάρχη Μακάριο και τον ασύλληπτο στρατιωτικό αρχηγό της ΕΟΚΑ.


Η βρετανική πλευρά συνέχισε τη σκληρή στάση της και στις 10 Μαΐου 1956 απαγχονίστηκαν τα μέλη της ΕΟΚΑ Μιχαήλ Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου. Οι δύο απαγχονισθέντες τάφηκαν σε χώρο του περιβόλου των Κεντρικών Φυλακών, ο οποίος έμελλε να φιλοξενήσει τα σώματα άλλων έντεκα ηρώων του αγώνα της ΕΟΚΑ, αφού η τέλεση της κηδείας τους στις γενέτειρές τους εγκυμονούσε, για τους Βρετανούς, κίνδυνο παλλαϊκών εκδηλώσεων υπέρ της οργάνωσης. Οι διαμαρτυρίες για τους απαγχονισμούς πήραν πρωτοφανείς διαστάσεις στην Ελλάδα, όπου οι μνήμες από τις εκτελέσεις της γερμανικής κατοχής και του Εμφυλίου ήταν ακόμη νωπές. Στην Αθήνα η Αστυνομία άνοιξε πυρ εναντίον του πλήθους, που κατευθυνόταν με άγριες διαθέσεις προς τη βρετανική πρεσβεία, με αποτέλεσμα τον θάνατο τριών διαδηλωτών και ενός αστυνομικού και τον τραυματισμό δεκάδων άλλων, σε μια από τις αιματηρότερες διαδηλώσεις της μετεμφυλιακής περιόδου.


Διχοτόμηση ή θάνατος


Στις αρχές του 1956 ένας άλλος παράγοντας εμφανίστηκε βίαια στο προσκήνιο. Μετά τον φόνο Τούρκου αστυνομικού από άνδρες της ΕΟΚΑ, στις 23-27 Απριλίου 1956 φανατικοί ομόφυλοί του ξέσπασαν σε καταστροφές ελληνικών περιουσιών σε συνοικίες της Λευκωσίας. Παρόμοια επεισόδια είχαν γίνει και τον Μάρτιο, ύστερα από φόνο Τούρκου λοχία της Αστυνομίας στην Πάφο, ενώ στο χωριό Βασίλεια της επαρχίας Κερύνειας οι Τουρκοκύπριοι κατήγγειλαν ελληνικές βιαιότητες εις βάρος τους. Οι ελληνοτουρκικές συγκρούσεις ήταν αναμενόμενες, εξαιτίας της μαζικής στρατολόγησης Τουρκοκυπρίων στις ειδικές «αντιτρομοκρατικές μονάδες». Από την άλλη, η ελληνική κυπριακή ηγεσία, πάσχουσα από χρόνια υποτίμηση της τουρκικής μειοψηφίας στην Κύπρο και του ενδεχόμενου ρόλου της, δεν εξέτασε ποτέ σοβαρά το ενδεχόμενο να χρησιμοποιηθούν οι Τούρκοι του νησιού από τη βρετανική κυβέρνηση εναντίον των πολιτικών επιδιώξεων της πλειοψηφίας των κατοίκων. Η κυκλοφορία από την ΕΟΚΑ καθησυχαστικών φυλλαδίων στην τουρκική γλώσσα με διαβεβαιώσεις προς τους Τουρκοκύπριους ότι δεν θα στρεφόταν εναντίον τους, δεν μπορούσε να αποσοβήσει τη σύγκρουση. Στον τουρκοκυπριακό χώρο κυριαρχούσε η εξτρεμιστική οργάνωση «Volkan» και η διάδοχός της ΤΜΤ («Τουρκική Αντιστασιακή Οργάνωση»), με συνθήματα «Η Κύπρος είναι τουρκική» και «Διχοτόμηση ή θάνατος». Κυρίαρχες πολιτικές μορφές αναδείχθηκαν ο γιατρός Φαζίλ Κουτσιούκ και ο νεαρότερός του, νομικός Ραούφ Ντενκτάς, οι οποίοι υποστήριζαν ότι η ένωση με την Ελλάδα ή μια λύση αυτονομίας, θα σήμαινε αφανισμό των Τουρκοκυπρίων. Hδη τον Ιανουάριο 1956, στο διάστημα των συνομιλιών Μακαρίου - Harding, η «Volkan» με μια σειρά βομβιστικών επιθέσεων είχε υπογραμμίσει την παρουσία και τις απαιτήσεις της.


H EOKA επικίνδυνη


Μετά την εξορία του Μακαρίου, ο Harding προσπάθησε να εξαρθρώσει την ΕΟΚΑ με τη διεξαγωγή εκκαθαριστικών επιχειρήσεων παγκύπριας κλίμακας. Oμως, εκτός από μερικές μικρές βρετανικές επιτυχίες, ο κύριος όγκος των δυνάμεων κρούσης της ΕΟΚΑ έμενε ασύλληπτος και η οργάνωση διέθετε πια 7 ανταρτοομάδες και 40 περίπου ομάδες δολιοφθορών, δυνάμεως πάντα 5-6 ανδρών. Η δράση της ΕΟΚΑ έγινε ακόμη πιο επικίνδυνη για τα βρετανικά συμφέροντα όταν, εξαιτίας της κρίσης του Σουέζ, η Κύπρος μετατράπηκε σε στρατόπεδο και βάση εξόρμησης χιλιάδων στρατιωτών. Δείχνοντας τις διαθέσεις του απέναντι στους «τρομοκράτες» ο Harding προχώρησε, από τις 8 Αυγούστου μέχρι τις 21 Σεπτεμβρίου, στον απαγχονισμό άλλων έξι αγωνιστών της ΕΟΚΑ, ηλικίας 22 έως 25 ετών. Παρά τις εκτελέσεις, η ένοπλη δράση της οργάνωσης συνεχιζόταν κατά διαστήματα, με μεγάλα διαλείμματα εκεχειρίας («με το όπλο παρά πόδα»), σε μια εμφανή προσπάθεια του «Διγενή» να μη θέτει προσκόμματα στους διπλωματικούς ελιγμούς της ελληνικής πλευράς. Hδη ο Γ. Γρίβας είχε στραφεί στην οργάνωση της ΠΕΚΑ («Πολιτική Επιτροπή Κυπριακού Αγώνος»), με σκοπό τον συντονισμό στρατιωτικού και πολιτικού αγώνα και την παλλαϊκή συμμετοχή του πληθυσμού σε μορφές πάλης εναντίον του κατακτητή, όπως η «παθητική αντίσταση», η προσπάθεια καταπολέμησης της αποικιακής οικονομικής επιρροής με την άρνηση αγοράς βρετανικών προϊόντων, ο πόλεμος κατά της αγγλικής γλώσσας κ.ο.κ. Παράλληλα, ιδρύθηκε η ΑΝΕ («Aλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ») για να αξιοποιηθεί η μαχητικότητα των νέων, που είχε εκδηλωθεί στις μεγάλες μαθητικές διαδηλώσεις και στις συγκρούσεις με τις «δυνάμεις Ασφαλείας». Σοβαρές απώλειες για την ΕΟΚΑ ήταν, τους πρώτους μήνες του 1957, η σύλληψη αριθμού ανταρτών και ο ηρωικός θάνατος των ηγετικών της στελεχών Μάρκου Δράκου και Γρηγόρη Αυξεντίου. Στις 14 Μαρτίου απαγχονίστηκε ο δεκαεννιάχρονος Ευαγόρας Παλληκαρίδης, που αποδείχθηκε ο τελευταίος στη σειρά των εκτελεσθέντων, αν και τα δικαστήρια εξέδιδαν συνεχώς θανατικές καταδίκες. Την ίδια εποχή (Μάρτιος - Μάιος 1957) οι κάτοικοι του μικρού ορεινού χωριού Μηλικούρι υπέστησαν μια πρωτοφανή τιμωρία, αφού τους επιβλήθηκε κατ' οίκον περιορισμός διάρκειας 54 ημερών, λόγω της αυξημένης ανταρτικής δράσης στην περιοχή Κύκκου.




O Γεώργιος Γρίβας-Διγενής ανάμεσα σε μαχητές
της EOKA στην περιοχή Kύκκου.


Στις 28 Μαρτίου 1957 απελευθερώθηκε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και οι τρεις συνεξόριστοί του, ενώ για την επικράτηση του κλίματος ειρήνευσης, η βρετανική κυβέρνηση θυσίασε τον Harding (Οκτώβριος 1957). Αποχωρώντας ο στρατάρχης αρνήθηκε ότι υπήρξε ιδιαίτερα σκληρός προς τους Eλληνες Κυπρίους: «Oταν έφθασα εις την Κύπρον συνάντησα μίαν βάναυσον και απάνθρωπον οργάνωσιν, υποστηριζομένην υπό μιας ασυνειδήτου Εκκλησίας. Δεν πιστεύω ότι το έργον μου θα ηδύνατο να εκτελεσθή κατ' άλλον τρόπον» Αντικαταστάτης του διορίστηκε ο Hugh Foot, υπάλληλος καριέρας στο υπουργείο Αποικιών, με προϋπηρεσία στην Κύπρο. Ο Foot έφτασε στο νησί κηρύσσοντας την αντίθεσή του στη βία και από τις πρώτες ημέρες διέταξε την απόλυση μεγάλου αριθμού πολιτικών κρατουμένων, συνάντησε όμως την απαίτηση της ΕΟΚΑ για την επιστροφή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, ως μόνης διεξόδου για την ειλικρινή αναζήτηση λύσης του κυπριακού προβλήματος.


Aλληλοσπαραγμός


Κατά τους πρώτους μήνες του 1958 οι μάχες με τους Βρετανούς είχαν πια αραιώσει, όμως εντάθηκαν οι ελληνοτουρκικές συγκρούσεις αλλά και η εμφύλια διαμάχη μεταξύ μελών και υποστηρικτών της ΕΟΚΑ και του ΑΚΕΛ. Το «Ανορθωτικόν Κόμμα Εργαζομένου Λαού» (παράνομο από τον Δεκέμβριο 1955), μετά τη βεβιασμένη καταδίκη της δράσης της ΕΟΚΑ, αμέσως μετά την 1η Απριλίου 1955, είχε αναθεωρήσει τη στάση του, αποσύροντας τους βαρείς χαρακτηρισμούς κατά της οργάνωσης, με δημόσια αυτοκριτική, επέμενε όμως ότι ο ένοπλος αγώνας ήταν λανθασμένη ενέργεια. Από την άλλη, ο φανατικός αντικομμουνισμός του στρατιωτικού αρχηγού της ΕΟΚΑ και των ηγετικών παραγόντων της Εθναρχίας καθιστούσαν αδύνατη κάθε συνεργασία σε επίσημο επίπεδο μεταξύ ΕΟΚΑ και ΑΚΕΛ, ιδίως μετά την καταδίκη της οργάνωσης από το κυπριακό Kομμουνιστικό Kόμμα, με αποτέλεσμα να αναζωπυρωθούν τα πάθη, που είχαν πρωτοανάψει στην περίοδο του ελληνικού Εμφυλίου. Στις 21 Ιανουαρίου 1958, μετά τον φόνο δύο αριστερών κατοίκων στη Λύση και στην Κώμη Κεπήρ από άνδρες της ΕΟΚΑ για «προδοτική στάση», οργανώθηκαν διαδηλώσεις εναντίον της βίας από την ΠΕΟ («Παγκύπρια Εργατική Ομοσπονδία»), ενώ τον Μάιο η ένταση συνεχίστηκε με νέες δολοφονίες αριστερών για «προδοσία» στο Λευκόνοικο και τη Γύψου. Σε προκήρυξή του ο Γρίβας - Διγενής αρνήθηκε ότι οι εκτελέσεις έγιναν εξαιτίας της κομματικής τοποθέτησης των θυμάτων και ισχυρίστηκε ότι η ΕΟΚΑ «εκτελούσε μόνο προδότες, οπουδήποτε κι αν ανήκαν πολιτικά». Ενώ φαινόταν ότι η κρίση είχε εκτονωθεί, τον Αύγουστο του 1958 σημειώθηκαν νέες συγκρούσεις δεξιών και αριστερών στην Aχνα, και στις 26 Αυγούστου, στη Μηλιά Αμμοχώστου, η χειρότερη εμφύλια ελληνική σύρραξη απέφερε δύο νεκρούς και τέσσερις σοβαρά τραυματίες.


Οι ελληνοτουρκικές συγκρούσεις πήραν τρομακτικές διαστάσεις τον Ιούνιο του 1958 όταν, έπειτα από βόμβα στο Γραφείο Πληροφοριών του τουρκικού προξενείου (7-6-1958), ενέργεια που αντέγραφε σκηνοθετικά την έκρηξη στο τουρκικό προξενείο Θεσσαλονίκης, του Σεπτεμβρίου 1955, πλήθος Τουρκοκυπρίων κατέστρεψε ελληνικές περιουσίες στην πρωτεύουσα. Η κορύφωση του δράματος ήρθε με την άγρια δολοφονία οκτώ Ελλήνων από τον Κοντεμένο, από Τούρκους του χωριού Κιόνελι. Σύμφωνα με όσα καταγγέλθηκαν, οι βρετανικές δυνάμεις είχαν παραδώσει ουσιαστικά τα ανυπεράσπιστα θύματα στα χέρια των δολοφόνων τους (12-6-1958). Τη «σφαγή του Κιόνελι» ακολούθησαν αντίποινα της ΕΟΚΑ και μέχρι τα τέλη Ιουλίου ο αλληλοσπαραγμός συνεχίστηκε καθημερινά με ενέδρες σε λεωφορεία που μετέφεραν αθώους και ανυποψίαστους επιβάτες και επιθέσεις σε ανυπεράσπιστους βοσκούς ή αγρότες, ενώ στη Λευκωσία πυρπολήθηκαν εκκλησίες και καταστράφηκαν δεκάδες καταστήματα. Μεταξύ των Ελλήνων και των Τούρκων της Κύπρου είχε ανοίξει ένα βαθύ χάσμα αίματος και η εικόνα που μεταφερόταν στο εξωτερικό ήταν ότι η συμβίωσή τους ήταν αδύνατη.


Το φθινόπωρο του 1958 ο αρχηγός της ΕΟΚΑ αναγκάστηκε να διατάξει επανάληψη της δράσης της οργάνωσης, αφού στο διάστημα 23 Αυγούστου - 2 Σεπτεμβρίου είχαν σκοτωθεί οκτώ άνδρες του σε τρεις μάχες με τους Βρετανούς. Η ΕΟΚΑ κλιμάκωσε τη δράση της με ορισμένα εντυπωσιακά πλήγματα και τη συμμετοχή των 18 ανταρτικών της ομάδων στις επιχειρήσεις. Hταν ουσιαστικά το κύκνειο άσμα της οργάνωσης, αφού στα μέσα Νοεμβρίου, και μετά την απώλεια ενός ακόμη επιλέκτου στελέχους, του Κυριάκου Μάτση, τομεάρχη Κερύνειας, η ΕΟΚΑ περιόρισε ξανά τη δράση της εν όψει της συζήτησης του Kυπριακού στον ΟΗΕ.


Aνεξαρτησία


Η υπογραφή των συμφωνιών Ζυρίχης - Λονδίνου έφερε την απελευθέρωση από τον βρετανικό αποικιοκρατικό ζυγό και οδήγησε στην Κυπριακή Ανεξαρτησία. Hταν το τέλος του κυπριακού ενωτικού αγώνα, του μακροβιότερου και μαζικότερου αλυτρωτικού κινήματος της νεοελληνικής ιστορίας, που είχε γεννηθεί την εποχή της ελληνικής ανεξαρτησίας, αλλά η ένοπλη φάση του εκδηλώθηκε σε εντελώς διαφορετικό κλίμα, στην κορύφωση του ψυχρού πολέμου και στην περίοδο κατάρρευσης της βρετανικής αποικιακής αυτοκρατορίας. Η ΕΟΚΑ είχε μείνει στρατιωτικά αήττητη, καθώς 30.000 Βρετανοί στρατιώτες, καθηλωμένοι στην Κύπρο, δεν είχαν καταφέρει να διαλύσουν μιαν οργάνωση με μερικές μόνο δεκάδες ανταρτών, που είχαν όμως παλλαϊκή υποστήριξη και συμπαράσταση. Βέβαια, σύμφωνα με τα κείμενα των συμφωνιών και τις νέες πραγματικότητες, ο βασικός σκοπός του απελευθερωτικού αγώνα, η ένωση με την Ελλάδα, είχε απομακρυνθεί περισσότερο, αν όχι οριστικά. Σε μια πρώτη αντίδραση, στην τελευταία του προκήρυξη ως αρχηγός της ΕΟΚΑ (9-3-1959) ο Γ. Γρίβας τόνισε ότι όποιος δεν αποδεχόταν τις συμφωνίες θα δίχαζε τον λαό, έστω και αν δεν ήταν πλήρως ικανοποιητικές: «Το κατ' εμέ είναι προτιμοτέρα η λύσις αύτη, έστω και εάν δεν είναι εκείνη που αναμέναμεν και η οποία θα ικανοποιεί τους πόθους μας, παρά ο εθνικός διχασμός, γιατί σ' ένα τέτοιον διχασμόν θα τα χάσωμεν όλα». Για όσα καταστροφικά ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια για τον κυπριακό Ελληνισμό, η τελευταία φράση αποδείχθηκε εκπληκτικά προφητική.



Bιβλιογραφία

Mονογραφίες για τον αγώνα της EOKA στα Eλληνικά:
Αζίνας Ανδρέας, «50 χρόνια σιωπής. Η ώρα της αλήθειας», τόμ. Α-Β, Λευκωσία 2001.
Βλάχος Aγγελος, «Δέκα χρόνια κυπριακού», Αθήνα 1980.
Γρίβας - Διγενής Γεώργιος, «Απομνημονεύματα αγώνος ΕΟΚΑ 1955 - 1959», Αθήνα 1961.
Κρανιδιώτης Νίκος, «Δύσκολα χρόνια: Κύπρος 1950-1960», Αθήνα 1980.
Λοϊζίδης Σάββας, «Aτυχη Κύπρος», Αθήνα 1980.
Παπαγεωργίου Σπύρος, «Κυπριακή θύελλα 1955-1959», Λευκωσία 1977.
Χόλλαντ Ρόμπερτ (μετάφρ. Βίλλυ Φωτοπούλου), «Η Βρετανία και ο κυπριακός αγώνας 1954-1959», Αθήνα 2001.
ΠETPOΣ ΠAΠAΠOΛYBIOY
Επίκουρος καθηγητής Τμήμα Ιστορίας
και Αρχαιολογίας Πανεπιστήμιο Κύπρου


Hμερολόγιο κύριων συμβάντων

1950
15 Ιανουαρίου.

Η κυπριακή Εκκλησία διοργανώνει το «Ενωτικό Δημοψήφισμα». Προσέρχονται και υπογράφουν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 215.108 πρόσωπα, το 95,7% των εγγεγραμμένων «ψηφοφόρων».

28 Ιουνίου.

Θάνατος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Β΄.

20 Οκτωβρίου.

Εκλογή και ενθρόνιση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄.

1953
7 Μαρτίου.

Ορκωμοσία στην Αθήνα των πρωτεργατών του απελευθερωτικού αγώνα.

22 Σεπτεμβρίου.

Συνάντηση Παπάγου - Hντεν, στην Αθήνα. Ο Aγγλος υπουργός Εξωτερικών αρνείται με απαξιωτικό τρόπο να συζητήσει το Kυπριακό.

1954
28 Ιουλίου.

Ο υφυπουργός Αποικιών Χ. Χόπκινσον, σε συζήτηση στο Kοινοβούλιο για την προσφορά νέου Συντάγματος στην Κύπρο, τονίζει ότι ορισμένα εδάφη της Κοινοπολιτείας, λόγω ειδικών συνθηκών «δεν θα μπορούσαν ουδέποτε να γίνουν πλήρως ανεξάρτητα».




Eμφατικό αλλά και εύγλωττο των λαϊκών διαθέσεων το σύνθημα για τον Bρετανό κυβερνήτη της Kύπρου στρατάρχη σερ Tζων Xάρτιγκ. Aπεστάλη στην Kύπρο, αφού προηγουμένως είχε καταστείλει την εξέγερση των Mάο Mάο στην Kένυα. H διετής θητεία του (3 Oκτωβρίου ’55 - 22 Oκτωβρίου ’57) ταυτίζεται με την πλέον αμείλικτη παρουσία Bρετανού κυβερνήτη στο νησί. Eκφράζοντας την άκαμπτη στάση της Bρετανίας στο Kυπριακό, είναι αυτός που υπογράφει τις θανατικές καταδίκες δι’ απαγχονισμού.

20 Αυγούστου.

Κατατίθεται στη γραμματεία του ΟΗΕ η πρώτη ελληνική προσφυγή για το Kυπριακό, με αίτημα την εφαρμογή των αρχών της ισότητας και της αυτοδιάθεσης των λαών.

22 Αυγούστου.

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος απαντά στο «ουδέποτε» με τον ενωτικό «όρκο της Φανερωμένης», στη Λευκωσία.

10 Νοεμβρίου.

Σε ερημική ακτή του χωριού Χλώρακας Πάφου αποβιβάζονται οι Γεώργιος Γρίβας και Σωκράτης Λοϊζίδης.

17 Δεκεμβρίου. Ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ αναφέρει ότι «επί του παρόντος» δεν είναι σκόπιμη η συζήτηση του Kυπριακού.

1955
25 Ιανουαρίου.

Σύλληψη του πληρώματος του ελληνικού ιστιοφόρου «Aγιος Γεώργιος», που μετέφερε οπλισμό από την Ελλάδα, στην περιοχή των ακτών Χλώρακα Πάφου. Στην «ομάδα υποδοχής», που επίσης συλλαμβάνεται, συγκαταλέγεται και ο Σωκράτης Λοϊζίδης. Eγγραφα αποκαλύπτουν στους Βρετανούς την ύπαρξη σχεδίου απελευθερωτικού αγώνα από το ΕΜΑΚ («Εθνικόν Μέτωπον Απελευθερώσεως Κύπρου»).

1 Απριλίου.
Eναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ με τις πρώτες βομβιστικές επιθέσεις και δολιοφθορές. Σε μια από αυτές, πεθαίνει από ηλεκτροπληξία ο Μόδεστος Παντελή. Hταν ο πρώτος νεκρός του αγώνα.

25 Μαΐου.

Τοποθετείται ωρολογιακή βόμβα κάτω από το κάθισμα του κυβερνήτη Ρ. Αρμιτέητζ σε κινηματογράφο της Λευκωσίας.

29 Αυγούστου.

Eναρξη της «τριμερούς» διάσκεψης του Λονδίνου μεταξύ Βρετανίας, Ελλάδας και Τουρκίας.

6 Σεπτεμβρίου.

Λήξη της «Τριμερούς», χωρίς αποτέλεσμα. Αργά το απόγευμα στην Κωνσταντινούπολη ξεσπούν τα «Σεπτεμβριανά», οργανωμένο πογκρόμ κατά του Ελληνισμού της Πόλης.

23 Σεπτεμβρίου.
Από το φρούριο Κερύνειας δραπετεύουν 16 κρατούμενοι, μέλη της ΕΟΚΑ, με επικεφαλής τον Μάρκο Δράκο.

3 Οκτωβρίου.

Aφιξη στην Κύπρο του νέου κυβερνήτη, στρατάρχη Τζον Χάρντινγκ.

5 Οκτωβρίου.

Νέος πρωθυπουργός στην Ελλάδα, μετά τον θάνατο του Αλ. Παπάγου ορίζεται ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Στην κυβέρνησή του, που ορκίζεται την επομένη, υπουργός Εξωτερικών αναλαμβάνει ο Σπύρος Θεοτόκης.

28 Οκτωβρίου.

Ανακοινώνεται η πρώτη θανατική καταδίκη μέλους της ΕΟΚΑ, του Μιχαήλ Καραολή.

14 Δεκεμβρίου.

Το ΑΚΕΛ και οι οργανώσεις του κηρύσσονται παράνομες και διακόπτεται η κυκλοφορία της κομματικής εφημερίδας «Νέος Δημοκράτης».

15 Δεκεμβρίου.

Σκοτώνεται στο Μερσινάκι, κοντά στο αρχαίο θέατρο των Σόλων, ο Χαράλαμπος Μούσκος, αντάρτης της ΕΟΚΑ, ξάδελφος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Hταν ο πρώτος νεκρός της ΕΟΚΑ σε μάχη.

1956
28 Ιανουαρίου.

Μυστική συνάντηση Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και του Γρίβα - Διγενή στη Μονή Κύκκου για συζήτηση των «προτάσεων Χάρντινγκ». Την ίδια ημέρα, ύστερα από διήμερες σκληρές συγκρούσεις μαθητών με τις «δυνάμεις Ασφαλείας» γύρω από την Αρχιεπισκοπή, διατάσσεται το κλείσιμο του Παγκυπρίου Γυμνασίου Λευκωσίας και η διαγραφή του από το μητρώο των σχολών Μέσης Παιδείας.

7 Φεβρουαρίου.

Κατά τη διάρκεια μαχητικής διαδήλωσης των μαθητών του Γυμνασίου Αμμοχώστου, σκοτώνεται από αγγλικά πυρά ο δεκαοκτάχρονος μαθητής της Στ΄ Τάξης, Πετράκης Γιάλλουρος, σημαιοφόρος της διαδήλωσης και υπεύθυνος των μαθητικών ομάδων του Γυμνασίου. Hταν ο πρώτος μαθητής νεκρός του αγώνα.

29 Φεβρουαρίου.

Λευκωσία. Η κρίσιμη συνάντηση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου με τους Χάρντινγκ και Λένοξ-Μπόυντ καταλήγει σε αδιέξοδο.

9 Μαρτίου.

Οι Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, Μητροπολίτης Κερύνειας Κυπριανός, Παπασταύρος Παπαγαθαγγέλου και Πολύκαρπος Ιωαννίδης συλλαμβάνονται και εξορίζονται στις Σεϋχέλλες.

21 Μαρτίου.
Ανακαλύπτεται βόμβα κάτω από το κρεβάτι του Χάρντινγκ, στο Κυβερνείο.

10 Μαΐου.
Απαγχονίζονται στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας οι Μιχαήλ Καραολής, απόφοιτος της Αγγλικής Σχολής, 23 χρονών και Ανδρέας Δημητρίου, 22 χρονών.

26 Μαΐου.

Yστερα από ενορχηστρωμένες επιθέσεις της κυπριακής Εθναρχίας και της αντιπολίτευσης εναντίον του για «διαλλακτικότητα», ο Eλληνας υπουργός Εξωτερικών Σπύρος Θεοτόκης παραιτείται. Αντικαταστάτης του ορίζεται ο Ευάγγελος Αβέρωφ.

9 Αυγούστου.

Απαγχονίζονται στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας οι Ανδρέας Ζάκος, 25 χρονών, Χαρίλαος Μιχαήλ 21 χρονών, και Ιάκωβος Πατάτσος, 22 χρονών.

31 Αυγούστου.

Επιχείρηση απελευθέρωσης του πολιτικού κρατούμενου Πολύκαρπου Γιωρκάτζη από το Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας καταλήγει σε μάχη, με θύματα δύο μέλη της ΕΟΚΑ.

13 Σεπτεμβρίου.

Ο Κυριάκος Μάτσης και άλλοι 6 αγωνιστές της ΕΟΚΑ δραπετεύουν από τα Κρατητήρια Κοκκινομιτριθιάς.

21 Σεπτεμβρίου.

Απαγχονίζονται στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας οι Μιχαήλ Κουτσόφτας, 22 χρονών, Ανδρέας Παναγίδης, 22 χρονών, και Στέλιος Μαυρομμάτης, 24 χρονών.

19 Δεκεμβρίου.

Ανακοινώνονται οι συνταγματικές προτάσεις του Λόρδου Ράντκλιφ για τη λύση του Kυπριακού.

1957
18 Ιανουαρίου.
Θάνατος σε μάχη του Μάρκου Δράκου, ηγετικού στελέχους των ανταρτών, ενώ προσπαθούσε με την ομάδα του να διασπάσει τον κλοιό των Aγγλων στην περιοχή του Καλοπαναγιώτη.

22 Φεβρουαρίου.

Eγκριση από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ψηφίσματος για την Κύπρο με την ευχή για μια δίκαιη λύση του ζητήματος, σύμφωνα με τις αρχές του Οργανισμού, και την ελπίδα επανέναρξης των διαπραγματεύσεων.

3 Μαρτίου.
Μονή Μαχαιρά. Θάνατος του Γρηγόρη Αυξεντίου (1928-1957), τομεάρχη της ΕΟΚΑ, έφεδρου ανθυπολοχαγού του ελληνικού στρατού, ύστερα από πολύωρη μάχη με το βρετανικό στρατό και τον εμπρησμό του κρησφυγέτου του.

14 Μαρτίου.
Κεντρικές Φυλακές, Λευκωσία. Απαγχονίζεται ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης, 19 χρόνων, μαθητής του Γυμνασίου Πάφου. Aφησε πίσω του δεκάδες ανέκδοτα ποιήματα.

28 Μαρτίου.

Απεβίωσε ο Στυλιανός Λένας, επίλεκτο στέλεχος της ΕΟΚΑ, που είχε συλληφθεί τραυματίας, ύστερα από μάχη στην Πιτσιλιά. Στις Σεϋχέλλες απελευθερώνεται ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και οι συνεξόριστοί του.

17 Απριλίου.

Aφιξη των εξορίστων των Σεϋχελλών στην Αθήνα.

21 Οκτωβρίου.

Ανακοινώνεται η παραίτηση του κυβερνήτη Χάρντινγκ.

28 Νοεμβρίου.

Κυκλοφορούν φυλλάδια που αναγγέλλουν την ίδρυση της τουρκικής οργάνωσης ΤΜΤ, διαδόχου της «Βολκάν».

3 Δεκεμβρίου. Aφιξη στην Κύπρο του νέου κυβερνήτη Χιου Φουτ.

10 Δεκεμβρίου. Νέες αιματηρές συγκρούσεις μαθητών του Παγκυπρίου Γυμνασίου με τον βρετανικό στρατό και την Αστυνομία.

14 Δεκεμβρίου.

Στην ολομέλεια της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ το ψήφισμα της ελληνικής αντιπροσωπείας που ζητούσε διαπραγματεύσεις για την παροχή αυτοδιάθεσης στον κυπριακό λαό δεν συγκεντρώνει την απαραίτητη πλειοψηφία των δύο τρίτων.

1958
7 Ιουνίου.

Εκτεταμένες καταστροφές ελληνικών καταστημάτων στην κυπριακή πρωτεύουσα, ύστερα από έκρηξη βόμβας στο Γραφείο Πληροφοριών του τουρκικού προξενείου Λευκωσίας.

12 Ιουνίου.

Eξω από το τουρκικό χωριό Κιόνελι δολοφονούνται με άγριο τρόπο οκτώ Eλληνες από το γειτονικό χωριό Κοντεμένος.

19 Ιουνίου.

Ανακοινώνεται η πρώτη μορφή του «σχεδίου Μακμίλαν».

20 Ιουνίου.

4 μέλη της ΕΟΚΑ σκοτώνονται από έκρηξη νάρκης στο χωριό Κούρδαλι.

23 Ιουλίου.

Η τουρκοκυπριακή οργάνωση ΤΜΤ κηρύσσεται παράνομη.

14 Αυγούστου.

Δημοσιοποιείται η οριστική μορφή του «σχεδίου Μακμίλαν», που αποδέχεται η Τουρκία.

26 Αυγούστου.

Η χειρότερη εμφύλια ελληνική σύρραξη, στο χωριό Μηλιά Αμμοχώστου, με δύο νεκρούς και τέσσερις σοβαρά τραυματισμένους.

2 Σεπτεμβρίου.

Σε αχυρώνα στο χωριό Λιοπέτρι Αμμοχώστου σκοτώνονται μετά από μάχη με το βρετανικό στρατό οι Φώτης Πίττας, Ανδρέας Κάρυος, Ηλίας Παπακυριακού και Χρίστος Σαμάρας.




Mε συλλαλητήρια διαμαρτυρίας, διαδηλώσεις, γενικές απεργίες
και παθητική αντίσταση, ο άμαχος κυπριακός πληθυσμός έδινε
παράλληλα με την EOKA τον δικό του αγώνα, ζητώντας μαχητικά
αναγνώριση της εθνικής ταυτότητας και σεβασμό από τη διεθνή
κοινότητα στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης.

22 Σεπτεμβρίου.

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος δηλώνει στη βουλευτή του Εργατικού Κόμματος Μπάρμπαρα Κασλ ότι αποδέχεται λύση ανεξαρτησίας, με την εγγύηση του ΟΗΕ, ύστερα από ορισμένη περίοδο αυτοκυβέρνησης.

1 Οκτωβρίου.

Τίθεται σε εφαρμογή το «σχέδιο Μακμίλαν». Ο Τούρκος Πρόξενος στη Λευκωσία ορίζεται εκπρόσωπος της τουρκικής κυβέρνησης στη διοίκηση του νησιού.

19 Νοεμβρίου.

Στο κρησφύγετό του, στο Δίκωμο, σκοτώνεται ο Κυριάκος Μάτσης (1926-1958), μετά την άρνησή του να παραδοθεί. Hταν τομεάρχης της επαρχίας Κερύνειας και πτυχιούχος της Γεωπονικής Σχολής του ΑΠΘ.

5 Δεκεμβρίου.

Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ σε συζήτηση για το Kυπριακό, εγκρίνει ψήφισμα «για τη δίκαιη επίλυση του ζητήματος».

6 Δεκεμβρίου.

Συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών Τουρκίας και Ελλάδας Φ. Ζορλού και Ε. Αβέρωφ, ύστερα από πρωτοβουλία του πρώτου.

1959
11 Φεβρουαρίου.

Ζυρίχη. Οι πρωθυπουργοί της Ελλάδας και Τουρκίας Κ. Καραμανλής και Α. Μεντερές υπογράφουν την ελληνοτουρκική συμφωνία για την επίλυση του κυπριακού ζητήματος.

19 Φεβρουαρίου.

Λονδίνο. Υπογράφεται η τελική συμφωνία για το Kυπριακό, που ολοκληρώνει την Πενταμερή Διάσκεψη (Βρετανία, Ελλάδα, Τουρκία, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι).

22 Φεβρουαρίου.

Απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων.

23 Φεβρουαρίου.

Δημοσιεύονται τα τελικά κείμενα των συμφωνιών Ζυρίχης - Λονδίνου.

28 Φεβρουαρίου. Η ελληνική Βουλή απορρίπτει δύο προτάσεις δυσπιστίας κατά της κυβέρνησης Καραμανλή για την πολιτική της στο Kυπριακό.

1 Μαρτίου.

Λευκωσία. Επιστροφή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και ενθουσιώδης υποδοχή του από τον κυπριακό λαό. Μέσα σε πανηγυρική ατμόσφαιρα εκφωνείται το «Νενικήκαμεν».

9 Μαρτίου.

Διατάσσεται από τον Γρίβα Διγενή και τυπικά η κατάπαυση πυρός.

17 Μαρτίου.

Επιστροφή του Γ. Γρίβα στην Αθήνα. Του επιφυλάσσεται θριαμβευτική υποδοχή.

13 Δεκεμβρίου.

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος εκλέγεται με άνετη πλειοψηφία (66.28%) πρώτος πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αντιπρόεδρος, χωρίς ανθυποψήφιο, εκλέγεται ο Φαζίλ Κουτσιούκ.

1960
16 Αυγούστου.

Τελετή εγκαθίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας και έπαρση της σημαίας του νέου κράτους.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου